Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Türkiye Cumhuriyeti sınırları içinde ve dışında bulunan Türk toplulukların siyasî, sosyal, demografik, politik, ekonomik ve kültürel durumlarını araştırmak; bu alanlarda çalışacak uzman elemanlar yetiştirmek; sempozyum, konferans ve seminerler düzenlemek; Türk kültürü, tarihi, sanatı, dil ve edebiyatı üzerine lisansüstü eğitim-öğretim vermek; yüksek lisans ve doktora yaptırmak; araştırmacı kadrosunu geliştirmek ve öğretim elemanı yetiştirmek amacıyla Marmara Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Yönetim Kurulu’nun 15 Ekim 1985 tarihli toplantısında ilk defa “Türklük Araştırma Birimi” adıyla kurulmuştur. Bu birim, Marmara Üniversitesi Senatosu’nun 13 Mayıs 1986 tarihli toplantısında “Türklük Araştırmaları Uygulama ve Araştırma Merkezi” adıyla bir araştırma ve uygulama merkezi haline getirilmiş, Yüksek Öğretim Kurumu 21 Kasım 1986 tarihinde merkezin adını “Türkiyat Araştırma ve Uygulama Merkezi” olarak değiştirmiş ve bu husustaki yönetmelik 10 Ekim 1987 tarih ve 19600 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Merkez, 24 Ocak 1991 tarihinde yayımlanan 3699 no’lu kanun ile Bakanlar Kurulu kararı gereğince “Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü” haline dönüştürülmüştür.

Enstitü’nün yürüttüğü başlıca bilimsel faaliyetler içinde sempozyum ve kongrelerin yanı sıra son yıllarda düzenlenen uluslararası panel, çalıştay, seminer dizileri ve özel gündemli konferanslar da yer almıştır. Enstitü daha kuruluş yıllarında 18–20 Ekim 1986 tarihleri arasında “Dünyada Türklük Araştırmaları ve Türkiye Sempozyumu”nu gerçekleştirmiş; 21–25 Ağustos 1989’da yaklaşık 140 yerli ve yabancı bilim insanının katılımıyla “V. Milletlerarası Türkiye Sosyal ve İktisat Tarihi Kongresi”ni düzenlemiş; 18–20 Kasım 1991 tarihleri arasında eski Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği bünyesindeki 14 değişik Türk bölgesinden uzmanların katıldığı ve dünya Türkleri için ortak Latin harfleri meselesini ilk kez bilimsel olarak gündeme taşıyan “Milletlerarası Çağdaş Türk Alfabeleri Sempozyumu”nu gerçekleştirmiştir. Aynı dönemde 2 Mayıs 1991’de “Yunus Emre Sempozyumu”, 17 Aralık 2003’te “Stalinizm ve Türk Dünyası Sempozyumu” ve 17–18 Ekim 2007’de “Dünden Bugüne İpekyolu: Beklentiler ve Gerçekler Sempozyumu” gibi uluslararası ve disiplinler arası toplantılar düzenlenmiştir.

2010’lu yıllardan itibaren Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü’nün etkinlik takvimi belirgin biçimde artmış; bu süreçte hem Türk dünyasının tarihsel birikimine hem de güncel siyasî ve kültürel meselelere odaklanan çok sayıda bilimsel toplantı düzenlenmiştir. Bu çerçevede 2013–2014 yıllarında Osmanlı ve Balkan tarihine ağırlık veren konferans ve paneller ile Kafkasya coğrafyasına ilişkin sunumlar gerçekleştirilmiş; 20–21 Ekim 2014 tarihlerinde ise Birinci Dünya Savaşı’nın tarihsel mirasını ele alan “Bir Asrın Ardından Harb-i Umumî Sempozyumu” düzenlenmiştir. Enstitü, 14–15 Mart 2017 tarihlerinde “Türk Savaş Esirleri” başlıklı Uluslararası Sempozyum ile modern Türk tarihinin önemli fakat görece az çalışılmış bir alanını bilimsel tartışmaya açmıştır. 20–21 Kasım 2018 tarihlerinde gerçekleştirilen “II. Milletlerarası Çağdaş Türk Alfabeleri Sempozyumu” ise alfabe meselesini tarihsel ve çağdaş boyutlarıyla ele alan önemli bir akademik buluşma olmuştur; aynı yıl içerisinde Osmanlı coğrafyasını merkeze alan konferanslar, paneller ve Türkiyat Bahar Seminerleri dizisi yürütülmüştür. 2019 yılına gelindiğinde Enstitü’nün etkinlik yoğunluğunun daha da arttığı görülmektedir. Bu kapsamda 19–20 Mart 2019 tarihlerinde “Türk Tarihinde Liderler ve Liderlik Stratejileri” Sempozyumu, 22–24 Ekim 2019 tarihlerinde “Avrasya Şarkiyatçıları Çalıştayı” ve 21 Kasım 2019 tarihinde “İdil-Ural Türklerinin Toplumsal ve Kültürel Tarihinde Remiyevler Ailesinin Yeri” Uluslararası Sempozyumu düzenlenmiş; böylece Türk dünyasının farklı coğrafyaları ve tematik alanları disiplinler arası bir bakışla ele alınmıştır.

2021 yılı, Enstitü’nün Türk dili ve kültürüne odaklı etkinlikler açısından yoğun bir programı barındırmıştır; 2–3 Kasım’da “Türk Dünyasının Manevi Liderleri” Sempozyumu, 12–13 Ekim’de “Karabağ’ın Dünü, Bugünü ve Yarını” Sempozyumu, 30 Eylül’de “Kaşgarlı Mahmud’un Bilimsel Mirası ve Üçüncü Bin Yıl Türkolojisinin Gelişmesindeki Rolü” Uluslararası Sempozyumu gibi uluslararası katılımlı bilimsel toplantıların yanı sıra Yunus Emre ve Türkçe Yılı çerçevesinde bir dizi seminer (“Dünyada Türkçe Semineri” ve “Yabancı Dil Olarak Türkçe Öğretimi ve Dil Müzesi Uygulamaları” gibi seminerler) gerçekleştirilmiştir. Bu dönemde ayrıca Mehmet Akif Ersoy ve İstiklâl Marşı üzerine panel ve Safahat okumaları gibi kültür tarihi odaklı etkinlikler de Enstitü programında yer almıştır. 2022’de 15 Mart’ta “Doğu Akdeniz ve Kıbrıs Sempozyumu”, 12 Mayıs’ta “Doğumunun 130. Yılında Ahmet Cevat” Paneli organize edilmiş; 2023’te 23 Ekim’de “Uluslararası Zengezur Çalıştayı”, 31 Ekim’de “Türkiye-Azerbaycan İlişkileri” Uluslararası Paneli, 8 Kasım’da “Vietnam İzlenimleri” Türkiyat Güz Seminerleri etkinliği gibi güncel ve bölgesel odaklı bilimsel toplantılar yürütülmüştür. 2024’te İstiklâl Marşı’nın değeri üzerine panel, Türkoloji çalıştayı ve Barış Harekatı’nın 50. yılı özel sempozyumu gibi başlıklar ele alınmış; 2025’te ise 2 Aralık’ta Anar Nağıyev’in “Değişen Jeopolitik Gerçeklikler ve Azerbaycan’ın Bölgesel Liderliği” konferansı, 4–5 Kasım’da “Uluslararası Altın Orda’da Bilim Sempozyumu”, 12 Mayıs’ta “Kıbrıs’ta 50 Yılın Bilançosu” çalıştayı, 29–30 Nisan’da “I. Uluslararası Türk-İslam Araştırmaları Sempozyumu: Türk-İslam Tarihinde Önderler” ve 26 Şubat’ta “Rusya-Ukrayna Savaşında Sona Doğru” paneli gibi uluslararası katılımlı etkinlikler gerçekleşmiştir.

Enstitü aynı zamanda bilimsel yayın faaliyetlerine büyük önem vermektedir. Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü tarafından yayımlanan Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi (MUTAD), Türk dili, kültürü, edebiyatı, tarihi, halk bilimi, coğrafyası ve sanatı başta olmak üzere Türk dünyasıyla ilgili bilimsel makaleleri açık erişimli hakemli bir biçimde haziran ve aralık aylarında yayımlamaktadır. Bunun yanında Enstitü’nün yayımladığı temel kitaplar arasında “M. Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Seminerleri 1993–1994” (İstanbul, 1995), N. Devlet editörlüğünde yayımlanan “Milletlerarası Çağdaş Türk Alfabeleri Sempozyumu” (İstanbul, 1992), “Yunus Emre Sempozyumu. Bildiriler” (İstanbul, 1992), “V. Milletlerarası Türkiye Sosyal ve İktisat Tarihi Kongresi – Tebliğler” (Ankara, 1990), “Turkic Studies in the World and Turkey” (İstanbul, 1987) ve “Dünyada Türklük Araştırmaları ve Türkiye” (İstanbul, 1987) gibi eserler yer almaktadır.

Enstitü’nün son yıllardaki faaliyet yayınları ise Türk dünyası tarihine, kültürüne ve çağdaş meselelerine ilişkin kapsamlı kolektif eserler hâlinde yayımlanmıştır. Bu yayınlar arasında “İmparatorluklar Çağına Veda” (İstanbul, 2019), “Türk Tarihinde Liderler” (İstanbul, 2020) ve “Türk Dünyasında Ortak Alfabe & Uygulamalar, Arayışlar, Teklifler” (İstanbul, 2020) gibi dikkat çeken kitaplar bulunmaktadır. 2021 yılında yayımlanan “Türk Dünyasının Manevi Liderleri” (İstanbul, 424 s.) ile “Karabağ & Dünü, Bugünü, Yarını” (İstanbul, 517 s.) eserleri, Türk dünyasının tarihî ve güncel meselelerine odaklanan bilimsel çalışmalar niteliğindedir. 2022’de “Türk Tarihinin Kadim Şehirleri” (İstanbul, 2022), 2023’te “Tük Tarihinde Savaş Esirleri” (İstanbul, 2023) ve “Türk Tarihinde İz Bırakan Kadınlar” (İstanbul, 2023) gibi tema odaklı yayınlar Enstitü’nün bilimsel üretiminin çeşitliliğini göstermektedir. 2024’te “Türk Tarihinin Dağları, Gölleri ve Nehirleri” (İstanbul, 2024) ve “Okan Yeşilot, Zeynep Akarslan, Gülcan İnalcık, Dünden Bugüne Zengezur” (İstanbul, 2024) gibi eserler; 2024–2025 dönemini kapsayan bibliyografik çalışmalar olarak “Kıbrıs Bibliyografyası (1974-2024)” (Ankara, 2024) ve “Karabağ Bibliyografyası (1991-2024)” (Ankara, 2025) ile çağdaş tarih çalışmaları alanına katkı sunmaktadır. Ayrıca son yıllarda “Türkiye-NATO İlişkileri, Jeopolitik ve Stratejik Analizler” (İstanbul, 2025) gibi güncel uluslararası ilişkiler konularına odaklanan eserler de yayımlanmıştır.

Bu yayınlar hem Enstitü’nün bilimsel üretkenliğini göstermekte hem de Türkiyat alanındaki ulusal ve uluslararası literatüre kaynak teşkil etmektedir.