Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Türkiye Cumhuriyeti sınırları içinde ve dışında yaşayan Türk topluluklarının siyasi, ekonomik, demografik, sosyal ve kültürel durumlarını incelemek; sempozyum, konferans ve seminerler düzenlemek; Türk tarihi, kültürü, sanatı, dili ve edebiyatı üzerine lisansüstü eğitim vermek ve bu alanlarda akademik kadro yetiştirmek amacıyla kurulmuştur. Enstitünün temelleri, Marmara Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Yönetim Kurulu’nun 15 Ekim 1985 tarihli kararıyla “Türklük Araştırma Birimi” adı altında atılmıştır.

13 Mayıs 1986 tarihinde Marmara Üniversitesi Senatosu’nun kararıyla bu birim, “Türklük Araştırmaları Uygulama ve Araştırma Merkezi”ne dönüştürülmüş; ardından Yükseköğretim Kurulu’nun 21 Kasım 1986 tarihli kararıyla adı “Türkiyat Araştırma ve Uygulama Merkezi” olarak değiştirilmiştir. Bu değişiklik, 10 Ekim 1987 tarihli ve 19600 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Son olarak, 24 Ocak 1991 tarihinde yayımlanan 3699 sayılı Kanun ve Bakanlar Kurulu kararıyla merkez, “Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü” adını almıştır.

Enstitünün ilk müdürü 1991-1997 yılları arasında görev yapan Prof. Dr. İnci Enginün’dür. Onu sırasıyla Prof. Dr. Nadir Devlet (1997-2001), Prof. Dr. Emine Gürsoy Naskali (2001-2005), Prof. Dr. Mücteba İlgürel (2005-2006), Prof. Dr. Emel Kefeli (2006-2012), Prof. Dr. Gülşen Seyhan Alışık (2012-2014; 2015-2016), Prof. Dr. Zekeriya Kurşun (2014-2015) ve Prof. Dr. Okan Yeşilot (2016-2026) takip etmiştir. Ocak 2026 itibarıyla Enstitü Müdürlüğü görevini Prof. Dr. İlyas Kemaloğlu yürütmektedir.

Kuruluşundan bu yana Türkiye’de Türkoloji çalışmalarının önde gelen merkezlerinden biri olan Enstitü, bugüne kadar çok sayıda bilim insanı yetiştirmiştir. Enstitü ayrıca Türkoloji alanındaki temel meselelerin ele alındığı uluslararası toplantılar düzenleyerek hem akademik üretime katkı sağlamakta hem de Türkiye’nin Türk dünyası ile ilişkilerinin gelişmesine destek olmaktadır.

Enstitünün düzenlediği ilk önemli etkinliklerden biri, 18-20 Ekim 1986 tarihlerinde gerçekleştirilen Dünyada Türklük Araştırmaları ve Türkiye Sempozyumu’dur. 18-20 Kasım 1991’de düzenlenen Milletlerarası Çağdaş Türk Alfabeleri Sempozyumu ise Türk dünyasında ortak alfabe meselesini gündeme taşıması bakımından büyük önem arz etmiştir. Yıllar sonra (2018) aynı başlıkla gerçekleştirilen ikinci sempozyumda da bu konudaki çalışmaların güncel durumu değerlendirilmiştir.

Bunların yanı sıra Stalinizm ve Türk Dünyası Sempozyumu (2003), Dünden Bugüne İpekyolu: Beklentiler ve Gerçekler Sempozyumu (2007), Türk Savaş Esirleri Sempozyumu (2017), Türk Tarihinde Liderler ve Liderlik Stratejileri Sempozyumu (2019), Avrasya Şarkiyatçıları Çalıştayı (2019), Karabağ’ın Dünü, Bugünü ve Yarını Sempozyumu (2021), Uluslararası Zengezur Çalıştayı (2023) ve Uluslararası Altın Orda’da Bilim Sempozyumu (2025) gibi ulusal ve uluslararası toplantılar, Enstitü’nün uluslararası akademik iş birliklerini güçlendirmiş ve Türkoloji alanına önemli katkılar sunmuştur. Bunun dışında Enstitü, her ay Türkoloji’nin önemli meselelerini konu eden panel ve Türkiyat Konuşmaları gibi etkinlikler düzenlemektedir.

Enstitü bünyesinde yılda iki kez yayımlanan Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi (MUTAD), ULAKBİM tarafından taranan saygın akademik dergiler arasında yer almaktadır. Dergide Türk tarihi, coğrafyası, dili, kültürü ve sanatı üzerine makaleler Türkçe’nin yanı sıra İngilizce ve Rusça olarak da yayımlanmaktadır.